یکشنبه
خرداد 23
 
  • افزایش اندازه متن
  • اندازه متن پیش فرض
  • کاهش اندازه متن

سیستان و بلوچستان؛ از هامون تا عمان، نگینی درخشان در جنوب شرق کشور

مقاله 19، دوره 1، شماره 3، زمستان 1389، صفحه 67-70 XML اصل مقاله (1820 K)
نوع مقاله: مقالات
نویسندگان
امان الله تمنده رو
کارشناس ارشد علوم ارتباطات اجتماعی حنفی اهل سنت - زاهدان
موضوعات
مقالات
اصل مقاله

 سیستان و بلوچستان؛
از هامون تا عمان، نگینی درخشان در جنوب شرق کشور

 

 سیستان و بلوچستان پهناورترین استان کشورمان  همچون نگینی درخشان در جنوب شرق ایران زمین سرشارازمنابع مختلف طبیعی، تاریخی و فرهنگی است. این استان از شمال به خراسان جنوبی و کشور افغانستان از شرق به پاکستان و افغانستان از جنوب به دریای عمان وازغرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود است.

سیستان و بلوچستان با گستره حدود ‪ ۱۸۷هزار و ۵۰۰کیلومتر مربع وسعت ‪ ۱۱/۴درصد از مساحت کل کشور را تشکیل داده و حدود دو میلیون و ‪ 400هزار نفر جمعیت دارد.

چندگانگی و تنوع فرهنگی و مذهبی، گویشهای مختلف و تعلقات قومی و قبیله‌ای بخشی از ویژگی‌های اجتماعی استان است. این استان از دو بخش شمالی سیستان وجنوبی بلوچستان تشکیل شده است.

سیستان و بلوچستان زادگاه بزرگانی همچون رستم دستان، یعقوب لیث صفاری نخستین شهریار ایران پس از اسلام، حمل جیند کلمتی شهید مبارزه با استعمار پرتغال، فرخی سیستانی شاعر شهیر، ابوسعید سجزی ریاضیدان و منجم مشهور سده چهارم، آیت الله کفعمی و رابعه بنت کعب قزداری نخستین بانوی شاعره پارسی گوی بوده است.

این استان دارای تنوع آب و هوایی بوده و از دریا و صحرا، کویر و جنگل، دریاچه و کوهستان در آن یافت می شود. بطوری که در جنوب استان دشت‌های حاصلخیز و سواحل مستعد کشاورزی انواع محصولات خارج فصل، در نواحی مرکزی استان آب فراوان مزارع برنج و باغات خرما، در دامنه های آتشفشان تفتان محصولات و میوه های سردسیری و در شمال استان در کنار چاه نیمه ها و دریاچه هامون می توان محصولات جالیزی و گندم برداشت نمود. سیستان و بلوچستان رتبه اول در تولید محصولات گرمسیری  و رتبه دوم در تولید خرما در کشور را دارد.

اغلب شهرهای سیستان و بلوچستان دارای واحد دانشگاهی بوده و حدود 83 هزار دانشجو در دانشگاه‌های این استان مشغول به تحصیل هستند. دانشگاه سیستان و بلوچستان به عنوان دانشگاه مادر در زاهدان، دو دانشگاه علوم پزشکی  در زاهدان و زابل، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی و دانشگاه بین المللی چابهار ، دانشگاه زابل، دانشگاه ایرانشهر و شعبه های مختلف دانشگاه‌های آزاد و پیام نور در شهرهای مختلف استان مراکز دانشگاهی منطقه هستند.

این استان از دو بخش شمالی سیستان و جنوبی بلوچستان تشکیل شده است.

سیستان

نام سیستان از اقوام  آریایی سکا گرفته شده است.سکاها درسال 128 قبل ازمیلاد سیستان را به تصرف خود درآورده ودرپهنه آن استقرار یافتند.

نام قدیمی تر سیستان،زرنگا یا زرنگ بوده که پس ازمهاجرت سکاها به سکستان شهرت یافت. بعدازآن سکستان به سیوستان (سرزمین مردان مرد) و سرانجام به سیستان تبدیل گردید. ازجمله نام‌های دیگر سیستان می توان به نیمروز یعنی جنوب و زابلستان اشاره نمود.

براساس  برخی آثار  مکشوفه  در آثار باستانی  سیستان، این سرزمین ازگذشته های دور دارای تمدن فرهنگی بسیار غنی بوده وبراثر موقعیت خاص جغرافیایی، سیاسی و فرهنگی، مرکز  ارتباطات  تمدن های بزرگ ماوراء انهرین،بین النهرین وهندوچین به شمار رفته است..سیستان شامل شهرهای زابل، زهک و هیرمند می باشد.

این منطقه از اقوام عمده سیستانی و بلوچ تشکیل شده است. پیروان مذاهب شیعه و سنی در این استان، همزیستی مسالمت آمیزی با یکدیگر داشته و ارتباطات خویشاوندی با هم دارند.

این سامان از حیث تاریخی و باستان شناسی اهمیت زیادی در منطقه و حتی کشور دارد.

وجود آثار متعدد تاریخی در این سامان از جمله "شهر سوخته" متعلق به پنج هزار سال قبل از میلاد، با اسراری نهفته در دل کویر، "کوه خواجه" عظیم‌ترین بنای خشتی جهان، "دهانه غلامان" تنها شهر هخامنشی و جاذبه‌های طبیعی دیگر بهشتی برای پژوهش باستانشناسان و محققان است.

بلوچستان

سابقه تاریخی این سرزمین بسیار زیاد است و قدمت آن را بین هشت تا ده هزار سال می‌دانند. بر پایه کتیبه ها و کتاب‌های قدیمی، بلوچ و بلوچستان پیش از اسلام وجود داشته است، به گونه ای که در کتاب دینی یهودیان، تورات از بلوس نام برده شده. محققان نیز بلوچ را فارسی شده کلمه بلوس میدانند. در کتیبه های میخی داریوش بزرگ در بیستون و تخت جمشید، سرزمینی که امروزه بلوچستان نام دارد به اسم "ماکا" یا "مکه" یاد شده است. به این سرزمین در زمان سامانیان "کومون" می‌گفتند.

منطقه بلوچستان شامل شهرستان‌های : زاهدان، خاش، سراوان، ایرانشهر، سرباز، زابلی  سیب و سوران، دلگان  نیکشهر، کنارک و چابهار است.  

 

آشنایی با قوم بلوچ

در فرهنگ معین درباره قوم بلوچ آمده است :«قومی ایرانی، صحرانشین و دلیر، ساکن بلوچستان، طوایف خارجی کمتر در آن ناحیه نفوذ کرده و ایشان در برابر بیگانگان مقاومت نموده‌اند. آنان زبان خاصی دارند که به بلوچی معروف است در تپه‌های بلوچستان آثاری به دست آمده است که تاریخ این سرزمین را به هفت  هزار سال پیش از میلاد می‌رساند.

بنابراین بلوچ‌ها نیز که از اقوام با سابقه و شاخص ایرانی هستند، دارای نوعی فرهنگ و باورهای خاص و متفاوت می باشند. ممکن است در ذهن کسی این پرسش مطرح شود که ویژگی‌های قومی اجتماعی مردم بلوچ کدام است ؟چند ویژگی شاخص که قوم بلوچ را متمایز می سازند عبارتند از :  1ـ میارجلی (پناهنده پذیری)         2ـ قول و قرار       3ـ مهمان نوازی      4ـ حشر و مدد ( همکاری و تعاون بدون مزد و مواجب )     5ـ بجار ( کمک مالی یا غیر مالی به داماد برای انجام ازدواج ) 6ـ چَنَدء ( جمع آوری کمک در امور مذهبی مانند ساخت مسجد و مدرسه دینی )  7ـ بیر یا انتقام        8ـ جن طلاق ( زن طلاق)    9ـ دیوّان) جلسات گروهی برای مشورت یا حل و فصل مشکلات )     10 ـ پتّر ( رفتن به دنبال کسی به منظور دلجویی از او )        11ـ پوشاک.

« بلوچ انسانی آزاده، مهمان نواز، راستگو، ناموس پرست، دلیر و شجاع، سخت کوش و جنگجوست. مردمش به تاثیر از شرایط خاص محیط خویش، پردوام و بردبار هستند که با حداقل امکانات زندگی می کند و تحمل آنها در برابر مشکلات و سختی‌ها، شاید در هیچ یک از طوایف ایران وجود نداشته باشد. در دوستی ثابت قدم و وفادارند و در دشمنی سر سخت و انتقام جو هستند. مردم بلوچ دارای احساسات قوی میهن پرستی بوده و حتی در زمان ضعف دولت‌های مرکزی در کنترل مرزهای کشور به تنهایی از مرزهای سرزمینی ایران محافظت می کرده اند که نمونه آن را می توان مبارزه طوایف بلوچ با نفوذ نیروهای انگلیس به منطقه در زمان حکومت بر هند و پاکستان و مبارزه با استعمار پرتغالی‌ها در سده‌های گذشته است.

اغلب مردم بلوچ اهل سنت و حنفی مذهب هستند اما گروه‌هایی از بلوچ‌ها نیز پیرو مذهب شیعه جعفری می باشند. مردم بلوچستان سخت پایبند به اعتقادات مذهبی و دینی خویش اند و نماز را بموقع و با جماعت به جا می آورند و در سخت ترین شرایط روزه می‌گیرند و شکستن روزه را گناهی بزرگ می شمارند. حتی در مسافرت و نیز در طول سفر تا حد امکان نماز بصورت کامل (نمازهای فریضه شکسته و نمازهای مستحبی کامل ) خوانده می‌شود. اعیاد آنان منحصر به اعیاد مذهبی است و در میان اعیاد مذهبی بیشتر از همه برای عید فطر و قربان اهمیت قائل هستند و با توجه به معتقدات مذهبی خود تشریفات ویژه ایی برای این دو عید مقرر می‌دارند. در این دو عید تمام افراد خانواده لباس نو می پوشند و برای ادای نماز عید به عیدگاه یا مصلی می روند و پس از اتمام نماز آنهائی که با یکدیگر کدورتی داشتند همدیگر را در آغوش کشیده و حلالیت می‌طلبند و سپس به دیدار بستگان و خویشاوندان می روند و تا سه روز را ایام عید می دانند.

 

صنایع دستی سیستان و بلوچستان

زرگری، کیمیاگری، قالی بافی، گلیم بافی، سفالگری، حصیر بافی، چادر بافی، خراطی و سوزندوزی بلوچ، سکه دوزی و آیینه دوزی، پریواردوزی، توردوزی، خامک دوزی، شال بافی، پارچه بافی و غیره...

برخی علل عدم رشد و توسعه سیستان و بلوچستان

اگر اذعان کنیم آسودگی فکر، امنیت اقتصادی و اجتماعی و ثروت از جمله ابزاری هستند که زمینه را برای ایجاد جو مناسب برای پرداختن به مسائل فکری، هنری، ابداعات، اکشتافات، خلاقیت ها، قابلیت‌ها فراهم می کند، نبود زمینه های مناسب و موانع مختلف برای شکوفایی استعدادهای استان و مردم آن مانع توسعه منطقه شده و این استان پهناور با وجود داشتن پتانسیل های قوی هنوز جزو استان‌های غیر برخوردار قرار دارد. در ذیل به برخی از علل توسعه نیافتگی استان اشاره می شود :

1. دوری از مرکز، کمبود راه‌های مناسب و راه آهن به عنوان زیر بناهای توسعه  و توجه کم دولتمردان در گذشته به این منطقه و وجود نگاه‌های امنیتی به استان به جای نگاه توسعه بخش و اقتصادی. نگرش به مرز به عنوان تهدید به جای فرصت.

2. شرایط بد اقتصادی نیز یکی از اسباب عدم رشد و توسعه بوده است. چون در این نقطه از کشور فعالیت چشمگیر صنعتی و اقتصادی که بتوان اکثریت مردم این نقطه را تحت پوشش داد صورت نگرفته است بسیاری از مردم این منطقه زیر خط فقر اقتصادی زندگی می کنند و توانائی این که بتوانند فرزندانشان را مبدل به نیرویی توسعه یافته و متخصص انسانی بکنند ندارند.

3. زندگی بسیاری از مردم بصورت اولیه یا سنتی می باشد یعنی درآمد اقتصادی اکثر مردم بر پایه کشاورزی، دامداری و مشاغل کاذب می باشد که فقط برای امرار معاش آنها کفایت می کند و جای پس اندازی برای آنها باقی نمی ماند.

4. پائین بودن سطح فرهنگ عمومی منطقه و کمبود نیروی انسانی متخصص، به دلیل ضعف امکانات آموزشی و نبود فرهنگ سرا، سینما و خانه های تاتر در استان.

5. نا امنی های موردی که به دلیل همسایگی با دو کشور ناپایدار افغانستان و پاکستان و مرزهای طولانی با این دو کشور، کمبود زیرساخت‌های اقتصادی و بیکاری گسترده و گستردگی منطقه ایجاد شده است. شایان ذکر است که در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های مناسبی از سوی دولت برای رفع محرومیت از استان انجام شده است از جمله اتصال استان به شبکه ریلی سراسری، گاز رسانی به استان از بندر عسلویه به ایرانشهر، تکمیل زیر ساخت‌های بندری در اسکله های شهید بهشتی و شهید کلانتری چابهار، احداث چندین سد و سرمایه گذاری بر روی توسعه ترانزیت و کلنگ زنی خط آهن چابهار – زاهدان مشهد و.. که نوید آینده روشنی برای استان را رقم می زند.

شهرهای مهم استان

زاهدان

زاهدان به عنوان مرکز استان بزرگترین و پرجمعیت ترین شهر استان و یکی از کلان شهرهای کشور می باشد که پذیرای حدود 800 هزار نفر جمعیت است. این شهر قطب سیاسی اداری استان بوده و به دلیل نزدیکی با مرز کشور پاکستان و محور ترانزیت کشور، شهری تجاری نیز محسوب می شود. زاهدان دارای قدمتی کمتر از صد سال می باشد که رونق ابتدایی خود رابا احداث گمرک و خط آهن کویته پاکستان – میرجاوه – زاهدان به دست آورده و در سالهای اخیر رشد قابل توجهی پیدا کرده است.

زاهدان دارای تنوع فرهنگی، مذهبی بوده و از اقوام عمده بلوچ، سیستانی، خراسانی، یزدی و کرمانی تشکیل شده است. اقلیتی از ساکنین هندی تبار که از ساکنان اولیه این شهر می باشند نیز در این شهر زندگی می کنند. زاهدان همچنین با داشتن دانشگاه‌های متعدد و پذیرش بیش از 45 هزار دانشجو در خود پس از تهران دارای بیشترین جمعیت دانشجویی به نسبت جمعیت در کشور بوده و شهری دانشگاهی محسوب می شود.

از مراکز دیدنی این شهر می توان به بازار معروف رسولی، خانه ابویی، مسجد جامع مکی، موزه بزرگ جنوب شرق، گودواره (عبادتگاه )هندیها، باغ و کتابخانه استاد کامبوزیا و.. نام برد.

ایرانشهر

ایرانشهر به عنوان مرکز فرهنگی بلوچستان و داشتن سابقه تاریخی، آب‌های فراوان زیر زمینی و رونق کشاورزی و تجارت، وجود کارخانجات فراگیر بافت بلوچ و نیروگاه بزرگ بخار و به دلیل واقع شدن در مرکز جغرافیایی استان و ارتباط با شهرهای مختلف استان و در نیز مهاجر پذیری مردمانش  دارای رونق و رشد فراوانی است. ایرانشهر دارای سابقه تاریخی و شهر محل تبعید مقام معظم رهبری در زمان مبارزه علیه رژیم شاه بوده و مردم این شهر خاطرات فراوانی از حضور معظم له در این شهر دارند.منزل تاریخی ایشان هم اکنون به عنوان موزه قرآن و عترت مورد استفاده قرار می گیرد. 

از مناطق دیدنی این شهر می توان به قلعه تاریخی ناصری در مرکز شهر، منزل مقام معظم رهبری در هنگام تبعید، قلعه و باغ خالصه بمپور، دهستان گردشگری و رودخانه دامن و.. ایرانشهر دارای رتبه در تولید گندم و خرما به عنوان دو محصول استراتژیک استان می باشد.

چابهار

جنوبی ترین شهرستان بلوچستان است که در فاصله 756 کیلو متری زاهدان قرار دارد. این شهر در زمانهای قدیم "  تیس" نام داشته است. در حال حاضر خرابه های آن در 5 کیلو متری چابهار امروزی به جای مانده است. بندر تیس در آن ایام اهمیت و اعتبار فراوان داشت و یکی از مراکز مهم تجاری کرانه های دریای عمان بود، ولی در قرن گذشته در اثر کم توجهی از رونق آن کاسته شد.  در سال‌های پس از انقلاب به علل مختلف، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت.اینک بندرچابهار اهمیت سوق الجیشی ممتازی دارد و در حال حاضر یکی از مناطق آزاد تجاری- صنعتی ایران محسوب می شود.چابهار یکی از دیدنی ترین مناطق بلوچستان است.  سواحل زیبای دریای عمان و دریای بزرگ اسکله شهید بهشتی، گواتر،جنگل های حرا که گویی درختان سر بر آورده از آب هستند.

 مقبره سید غلام‌رسول، درخت کهن سال مکرزن، غار تیس، مقبره های باستانی چابهار که به چند هزار سال قبل تعلق دارند و کتیبه های کهن این شهر، قلعه قدیمی تیس، قلعه پرتغالی ها و... از نقاط دیدنی چابهار محسوب می شوند.

زابل

شهر زابل در شمال استان و در منطقه سیستان قرار گرفته است. این شهر به دلیل قرار گرفتن در نزدیکی منابع آبی شمال استان و داشتن آثار باستانی و تاریخی فراوان دارای اهمیت می باشد. ولایت مداری و سخت کوشی از ویژگی‌های مردم این سامان می باشد. این شهر از شهرهای دانشگاهی استان بوده و مجتمع آموزشی تفریحی بقیه الله ااعظم وابسته به دانشگاه زابل در کنار منابع آبی چاه نیمه از مراکز تفریحی و آموزش کشاورزی شمال استان می باشد. شهرستان زابل دارای استعداد در کاشت محصولات جالیزی و گندم می باشد. نزدیکی به مرز افغانستان و بازارچه مرزی میلک به شهرستان زابل و شهرهای همجوار آن اهمیت ترانزیتی و تجاری داده است.

 

 

 

وضعیت حوزه ها و مدارس علوم دینی اهل سنت استان

پیش از انقلاب

در دوران پیش از انقلاب تعداد حوزه های علمیه در استان سیستان و بلوچستان محدود بوده و حداکثر از تعداد انگشتان دو دست تجاوز نمی کرد. علاقمندان به تحصیل علوم دینی برای فراگیری این علوم اغلب به کشورهای هندوستان و پاکستان مهاجرت می کردند و علاوه بر صرف هزینه های فراوان و مشقات مسافرت باید دوری چند ساله از خانواده را نیز تحمل می کردند. کیفیت مدارس دینی نیز به دلیل محدودیت‌های مختلف و کمبود علمای برجسته در حد پایینی بود .

 

پس از انقلاب

با پیروزی انقلاب اسلامی و قرار گرفتن مبنای حاکمیت کشور بر اسلام ، امیدواری در علمای دینی منطقه افزایش یافت و توجه به دین و آموزش آموزه های دینی در جامعه نهادینه شد. احساس نیاز به توسعه مراکز دینی و علاقه مندی مردم در کنار حمایت نهادهای حاکمیتی دینی باعث رشد روزافزون مدارس دینی در استان شد بطوریکه طالبان علوم دینی از مهاجرت به کشورهای خارجی برای فراگیری علوم دینی بی نیاز گشته و مدارس متعددی در شهرهای مختلف استان راه اندازی گردید. هم اکنون تعداد مدارس دینی ( مکاتب ) و حوزه های علمیه در استان به بیش از 80 واحد می رسد.رشد کیفی حوزه های علمیه در این دوران نیز قابل مقایسه با پیش از انقلاب نبوده و بسیاری از هموطنان اهل سنت از نقاط مختلف کشور و حتی کشور افغانستان و ایالت بلوچستان پاکستان برای تحصیل علوم دینی به مراکز دینی بلوچستان مراجعه می کنند و در امنیت و اطمینان خاطر به تحصیل علوم دینی می پردازند بطوریکه جریان فراگیری علوم دینی در استان در مقایسه با پیش از انقلاب معکوس شده و این منطقه به مقصد فراگیرندگان علوم دینی تبدیل شده است .

نقش علما و مردم اهل سنت استان در پیروزی انقلاب

مردم استان سیستان و بلوچستان همگام با مردم دیگر نقاط کشور در رویدادهای انقلاب نقش فعالی داشته و علاقه مندی خود را به نظام اسلامی بارها نشان داده اند .روحانیون منطقه نیز فعالیت‌هایی نظیر توجیه مردم برای پذیرش انقلاب ، تبیین آرمان‌های انقلاب و کمک به تثبیت انقلاب و برقراری امنیت پس از پیروزی مبارزات مردم داشته اند . از روحانیون معروف اوایل انقلاب که کمک فراوانی در برقراری وحدت بین شیعه و سنی و رفع اختلافات و ایجاد همبستگی اسلامی در منطقه داشته اند می توان به مرحوم مولوی عبدالعزیز و مرحوم آیت الله کفعمی اشاره کرد که با راهنمایی‌ها و اعلام موضع های به موقع از سوء استفاده عوامل اختلاف برانگیز در منطقه جلوگیری کرده و کمک زیادی به حفظ آرامش در استان نمودند .

 

شهدای اهل سنت

اهل‌سنت استان سیستان و بلوچستان با داشتن روحیه مرزداری و وطن دوستی همواره در حفظ و حراست از مرزهای کشور باستانی ایران کوشیده و همچون دیگر هموطنان‌شان شهدای زیادی تقدیم این مرز وبوم نموده اند. حتی در روزگارانی که حکومت‌های پادشاهی بر ایران حکم می رانده و به دلیل مشکلات درونی و بعد مسافت تسلط محدودی بر مرزهای کشور داشتند مردم بلوچ و اهل سنت استان با رشادت از مرزهای جنوب شرقی کشور دفاع نموده و اجازه تجاوز به بیگانگان نداده اند . از شواهد این مدعا می توان به دفع تجاوز نیروهای انگلیسی توسط طوایف بلوچ و وجود گورستان سربازان انگلیسی در بلوچستان در زمان استعمار انگلستان بر شبه قاره هند و حمله آنان به مرزهای جنوب شرقی ایران در سده اخیر و همچنین دفع تجاوز استعمارگران پرتغالی در سواحل جنوبی استان توسط قهرمان ملی ایران و بلوچستان " حمل جییند کلمتی " و همرزمانش و شهادت وی به دست نیروهای پرتغالی اشاره کرد .

از دیگر شهدای معروف اهل‌سنت در زمان انقلاب نیز می توان به شهید مولوی"حسین بر" که از روحانیون طرفدار انقلاب بود توسط ایادی استکبار و شهیدسرتیپ خلبان محمد امین میرمرادزهی در جنگ تحمیلی اشاره کرد . حضور اهل سنت در جنگ تحمیلی و تقدیم ده‌ها شهید ، مجروح و جانباز، گواهی دیگری از میهن‌دوستی و همراهی مردم بلوچ با انقلاب و سختی‌ها و شادکامی هایش است. در این مورد می توان به سخن به یاد ماندنی مقام معظم رهبری در مورد مردم بلوچ اشاره کرد که فرموده اند " بلوچ مرزدار واقعی نظام جمهوری اسلامی است ".

حس میهن‌دوستی و وفاداری مردم بلوچ به حکومت‌های مرکزی به قدری است که حتی در زمان‌هایی که کمترین توجه به این مردم از سوی حکومت مرکزی صورت می‌گرفته، حاضر به وطن فروشی و همکاری با بیگانگان نشده و برخلاف تبلیغات بیگانگان و دشمنان این مرز و بوم، مردم بلوچ هیچگاه به دنبال استقلال طلبی یا جدایی از خاک ایران زمین نبوده اند .

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 350
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 90
ارسال نظر در مورد این مقاله

شماره‌های پیشین مجله

MDB2 Error: unknown error