یکشنبه
خرداد 23
 
  • افزایش اندازه متن
  • اندازه متن پیش فرض
  • کاهش اندازه متن

مستندات قرآنی وحدت در کلام امام خمینی(ره)

مقاله 4، دوره 4، شماره 14، بهار 1392، صفحه 8-9 XML اصل مقاله (376 K)
نوع مقاله: در محضر امام (ره) و رهبری
نویسندگان
محمد علی خسروی
موضوعات
امام (ره ) و رهبری
اصل مقاله

مستندات قرآنی وحدت در کلام امام خمینی(ره)

 

قسمت سوم

تعابیر گوناگونی که حضرت امام خمینی (ره ) در موضوع « وحدت امت » به کار برده اند شاید در کمتر موضوعی نظیر آن را بتوان یافت . تعبیرات دقیق و پرمعنایی که اگر خواننده از کنار آن به سادگی نگذرد و در مفهوم آن اندکی تامل کند افق های گسترده ای از اندیشه های اجتماعی و تربیتی بر روی فهم و درک او گشوده می شود و به نکات مهمی از معارف الهی و حقایق قرآنی دست می یابد. در این مقاله برخی از این تعابیر را که الهام گرفته از آیات قرآن کریم به کنایه یا با صراحت است بررسی می کنیم . ولی قبل از آن لازم است توجه خوانندگان عزیز را به یکی از ویژگی های مهم سخنان حضرت امام (ره ) جلب کنم :

امام خمینی در گفتار و نوشتار خود متن آیات و روایات را به ندرت ذکر می کرد به طوری که گاهی در یک سخنرانی حتی یک آیه هم تلاوت نمی کرد. اما با اندکی تامل در بیانات ایشان به خوبی مشخص می شد که عمده این سخنان دارای مضامین قرآنی و مستند به کتاب و سنت است به گونه ای که روح آیات و روایات در الفاظ و کلمات امام موج می زد. شاید بتوان گفت معنویت و جذابیت فوق العاده ای که در سخنان دلنشین حضرت امام (ره ) بود عمدتا ناشی از سریان و جریان حقیقت آیات و روایات در عبارات ایشان بود. به عنوان مثال این کلام حکیمانه حضرت امام را بنگرید : « مدرس زنده است تا تاریخ زنده است . » آیا مضمون این سخن جز برداشت دقیق و تمثیل گویایی از حدیث شریف و کلام جاودانه حضرت علی (ع ) است که به کمیل بن زیاد فرمود : العلما باقون ما بقی الدهر (تا روزگار باقی است دانشمندان باقی هستند) امام خمینی با توجه به اینکه شهید آیت الله مدرس را از آن دسته عالمانی می دانست که مصداق کلام حضرت اند و به بلندای روزگار جاودانه خواهند ماند بدون آنکه حدیث « العلما باقون مابقی الدهر » را صریحا ذکرکند مضمون آن را با عبارت زیبای فوق بیان کرده است .

بررسی و جمع آوری این گونه عبارات در آثار امام خمینی که ملهم از آیات قرآن و کلمات معصومین (ع ) است خود می تواند موضوع رساله مستقلی باشد که اشخاص مطلع و آشنا به رموز کلام ایشان و آگاه از آیات و احادیث باید بدان همت گمارند.

پس از این مقدمه کوتاه به اصل موضوع می پردازیم . آیاتی را که حضرت امام (ره ) در بحث وحدت مورد استناد قرار داده و یا به مضمون و محتوای آن اشاره کرده اند همراه با برخی لطائف تفسیری و نکات علمی برمی شماریم . به امید آنکه توضیحات ما از نورانیت کلام امام نکاهد بلکه مقدمه ای برای فهم بهتر و دقیقتر آن باشد :

 

وحدت تا حد برادری

وحدت جامعه باید تا آن جا پیش رود که به حد برادری برسد. تعبیر برادری یک تعبیر قرآنی است. خداوند متعال با آیه «انماالمومنون اخوه» (حجرات 10 ) همه مسلمانان و مومنان را برادر یکدیگر خوانده است. معنای آیه گرچه روشن است، ولی امام خمینی که در سخنرانی های مختلف به این آیه استشهاد نموده، هر بار نکته بدیع و برداشت جدیدی را ارائه کرده است. هر یک از این معانی در جای خود حائز اهمیت است و از عمق بینش و دقت نظر آن قرآن پژوه توانا و حکیم فرزانه حکایت دارد. پنج نکته از برداشت های امام را برای خوانندگان گرامی بر می شماریم:

الف. اولین برداشت امام خمینی از آیه مذکور این است که مؤمنان جز برادری نباید به چیز دیگری فکر کنند و وظیفه آن ها تنها برادری است. کلام امام چنین است:

« اسلام تکیه کرده است بر اخوت با تعبیرهای مختلف. «انماالمومنون اخوه» از آن استفاده می شود که کانه مومنین هیچ شانی ندارند الا برادری همه چیزشان در برادری خلاصه می شود . (1 ) »

برای این که بدانیم چرا امام در برداشت مذکور حقیقت ایمان را منحصر در برادری کرده است و این انحصار چگونه از آیه به دست می آید به این توضیح توجه کنید:

معنی مذکور از واژه « انما » استفاده می شود. واژه « انما » در ادبیات عرب نشانه « حصر » است. این کلمه در ابتدای جمله می آید و موضوع را در محمول منحصر می کند. مثلا جمله « انما انت نذیر » در قرآن کریم به این معناست که: تو فقط هشدار دهنده ای و کار دیگری جز هشدار و انذار بر عهده تو محول نشده است. بنابراین طبق این قاعده ادبی و برداشت حضرت امام آیه « انما المومنون اخوه » را می شود چنین ترجمه کرد: مومنان فقط با هم برادرند. و این نکته لطیف و قابل توجهی است. پس سخن امام که فرمود: « کانه مومنین هیچ شانی ندارند الا برادری » از مفهوم « انما » به دست می آید.

ب. برخی تصور می کنند اگر بخواهند با کسی پیمان برادری و « عقد اخوت » ببندند نیازمند صیغه خاص و شرایط ویژه ای است و بدون آن عقد اخوت بسته نمی شود. اما نظر امام خمینی که از آیه « انماالمومنون اخوه » استفاده کرده اند این است که عقد اخوت بین همه مومنین و مسلمین در آسمان بسته شده است. در واقع آیه مذکور صیغه عقد اخوتی است که خداوند متعال آن را میان همه مسلمانان جهان جاری کرده است و نیاز به اجرای صیغه و عقد اخوت دیگری نیست. ایشان می فرمایند:

« مومنین سرتاسر دنیا برادرند به حسب حکم قرآن. و برادرها برابرند و در شادی و غم هم مشترک اند. در اسلام همین برادری است که مبدا همه خیرات است ... اسلام قرآن عقد اخوت بین ما انداخته است: « المومنون اخوه » مومنون همه نه ترک و فارس و نه عرب و نه عجم و نه هیچ جا همه مومنین برادرند. (2 )

« اگر همه مومنین ... در تمام کشورهای اسلامی همین یک دستور خدا را که خدا عقد اخوت بینشان انداخته است همین یک دستور را عمل بکنند قابل آسیب دیگر نیست . (3 ) »

ج. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی بسیاری از تحصیل کرده های حوزه و دانشگاه و بیشتر مردم چنین می پینداشتند که دین از سیاست جداست و اسلام احکام سیاسی ندارد. دین را مجموعه ای از برنامه های تربیتی و اخلاقی می دانستند که در چارچوب ارتباط فرد با خدا معنا می شود. اما امام خمینی و همفکران ایشان نظری متفاوت داشتند و اسلام را یک مکتب سیاسی می دانستند. استدلال گروه اول این بود که ما آنچه در قرآن می بینیم احکام اخلاقی و تربیتی و دستوراتی است که چگونه رابطه فرد را با خدا تعیین می کند و نیز برخی احکام اجتماعی و حقوقی که چگونگی ارتباط مردم را با یکدیگر مشخص می سازد و چیزی به نام سیاست در اسلام نداریم. اما امام خمینی (ره ) معتقد بود مسائل سیاسی اسلام با مسائل اخلاقی پیوند خورده است. چه بسا یک مساله به ظاهر صد در صد اخلاقی و تربیتی باشد، اما با یک نگاه دقیق تر در می یابیم که در ورای آن اهداف سیاسی مهمی نهفته است. امام خمینی با هوش سرشار و نگاه تیزبین خود بسیاری از احکام سیاسی اسلام را از احکام اخلاقی عرفانی و عبادی استخراج کرد و از این طریق پدیده ای به نام « انقلاب اسلامی » را تحقق بخشید. ایشان با تبیین دیدگاه خود منشا تحول عظیم اجتماعی و سیاسی در حوزه فکری جهان معاصر گردید.

با این مقدمه کوتاه به سومین نکته ای می پردازیم که امام از آیه کریمه « انماالمومنون اخوه » استفاده کرده اند. این نکته شنیدنی است:

« اسلام احکام اخلاقی اش هم سیاسی است. همین حکمی که در قرآن است که مومنین برادر هستند این یک حکم اخلاقی است، یک حکم اجتماعی است، یک حکم سیاسی است ... این یک حکم اخلاقی است که در آن حکم اجتماعی هم هست و علاوه بر این جهات سیاسی دارد. جهات سیاسی آن همین بود که همه دیدید که ملت ایران وقتی که با هم مجتمع شدند و برادر وار با هم در کنار هم بودند و همه توجه به برادری اسلامی خود داشتند قدرت های بزرگ نتوانستند در مقابل این برادرها؛ در مقابل این هایی که مجتمع با هم شدند نتوانستند در مقابل این ها قیام کنند و تاب مقاومت بیاورند؛ همه راه خودشان را گرفتند و رفتند. (4 ) »

د. چهارمین نکته ای که امام خمینی با استفاده از آیه « انما المومنون اخوه » تذکر داده اند این است که : اخوت و برادری شرط ایمان است و بدون آن ایمان محقق نمی شود. برای آن که روشن شود این معنا چگونه از آیه استنباط می شود در این توضیح دقت کنید:

 1 ) کلمه مومنون در آیه مذکور « نهاد » و کلمه اخوه « گزاره » آن است

 2 ) واژه مومنون اسم فاعل و مشتق از « ایمان » است و اصطلاحا « وصف » نامیده می شود

 3 ) براساس یک قاعده اصولی « تعلیق حکم بر وصف مشعر بر علیت » است. یعنی اگر حکمی را بر یک موضوع که حالت وصفی دارد نسبت دهیم نشانه آن است که آن وصف منشا حکم بوده است. مثلا اگر بگویند: اکرم العلما (دانشمندان را گرامی بدار) در می یابیم که علت صدور این دستور و دلیل احترام به علما علم آن ها بوده است.

بنابراین نتیجه می گیریم در آیه « انما المومنون اخوه » حمل کلمه « اخوه » بر « مومنون » نشانه آن است که صفت ایمان علت و منشا اخوت است. پس اگر عده ای مومن با هم برادری و اخوت نداشته باشند معلوم می شود که ایمان آن ها ایمان واقعی نیست. کلام حضرت امام در این زمینه روشن و گویاست:

« مومن ها برادرند. از این آیه استفاده این معنا می شود که چنانچه دو نفر به اخوت ایمانیشان عمل نکنند برادر نباشند مومن نیستند. « المومنون اخوه » ... همان طوری که یک برادری برای برادر خودش خیر می خواهد مومن این است. اگر یک وقت دیدیم که کسی برای برادرهای خودش خیر نخواست، نزاع راه انداخت، هیاهو راه انداخت این به طرف خودش بکشد او به طرف خودش بکشد این از ایمان معلوم می شود که حظ صحیح نبرده است. این که باید ایمان در قلب این تاثیر بکند نکرده است (5). »

 

مراجع

پی نوشت :

1 ـ صحیفه ج 15 ص 471

 2 ـ همان ج 11 ص 367

3 ـ همان ص 491

 4 ـ همان ج 13 ص 131

5 ـ همان ج 11 ص 381

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 326
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 63
ارسال نظر در مورد این مقاله

شماره‌های پیشین مجله

MDB2 Error: unknown error